Geschiedenis nieuwe tijd


Barok

Reformatie en contrareformatie

Il Gesł, Rome, Roma, Italië.
Interieur van de hoofdkerk van de Jezuïeten in Rome: graf en altaar van de Heilige Ignatius. De barok is de stijl van de contrareformatie.

Door de reformatie heeft de kerk van Rome veel aan macht verloren. Grote gebieden waren onder invloed van het protestantisme gekomen en keerden zich ook in politiek opzicht tegen de katholieke macht en invloed. Op religieus en politiek gebied werd Europa in verschillende kampen verdeeld. In Trento werd een kerkvergadering bijeengeroepen om plannen te maken voor het herstel van de rooms-katholieke (Concilie van Trente (1545-1563)). De kerk moest worden gezuiverd en vernieuwd. Deze vernieuwingsbeweging heet contrareformatie. Een nieuwe kloosterorde belastte zich met de taak de nieuwe ideeën te verspreiden. Het was de orde van de Jezuïeten.

De staten.

In de 17de eeuw waren het maar een paar machthebbers die de politiek van de meeste gebieden van Europa bepaalden en daardoor beslisten over oorlog en vrede.
Daar was allereerst de familie van de Habsburgers. Na de dood van Karel V was het huis gesplitst in een Spaanse en een Oostenrijkse tak. De Spaanse tak regeerde tot 1700 over Spanje, de Italiaanse bezittingen, de Zuidelijke Nederlanden en de koloniën; de Oostenrijkse tak over Oostenrijk, Bohemen en Hongarije. Bovendien leverde de Oostenrijkse tak de keizers van het Duitse Rijk.
In Frankrijk regeerde het huis Bourbon, met Hendrik IV, Lodewijk XIII en Lodewijk XIV.
Het midden van Italië was in handen van de rooms-katholieke Kerk, de zogenaamde Kerkelijke Staat. Daarvan was de Paus de leider.
Engeland was gedurende de hele 17de eeuw een zelfstandig Koninkrijk onder het huis Stuart.
De Noordelijke Nederlanden hadden zich al in 1572 min of meer los gemaakt van Spanje door Willem van Oranje als stadhouder te erkennen. In 1588 ontstond de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De onafhankelijkheid van Nederland werd pas in 1648 door Spanje erkend.

Oorlogen en godsdiensttwisten

Binnen de staten en tussen de mogendheden waren voortdurend spanningen en oorlogen. Bijna steeds hadden die een belangrijk godsdienstig aspect. Veel gebieden waren sinds de reformatie overgegaan tot het protestantisme. De grote katholieke mogendheden probeerden nu deze gebieden met geweld terug te winnen voor de rooms-katholieke kerk en hun eigen rijk. De strijd tegen de protestanten, gesteund door de contrareformatie, moest de macht en invloed van de katholieke kerk herstellen.
In de noordelijke Nederlanden werd de protestantse geloofsleer van Johannes Calvijn het meest aangehangen, tot grote ergernis van de katholieke Spanjaarden. De noordelijke Nederlanden bevochten hun onafhankelijkheid van Spanje in de Tachtigjarige oorlog (1568-1648).
Handelsconcurentie met Engeland leidde tot de Hollands-Engelse zeeoorlogen. In Duitsland woedde van 1618 tot 1648 de dertigjarige oorlog tussen de Katholieke Liga onder leiding van de keizer en opstandige protestanten. In 1618 werden in Praag twee keizerlijke ambtenaren uit een raam gegooid door protestanten; dat was het begin van de oorlog. De keizerlijke macht was na de oorlog ernstig verzwakt ten gunste van de zeven of acht vorsten over kleinere gebieden, de zogenaamde keurvorsten.
Lodewijk XIV ondernam vanaf 1667 drie veroveringsoorlogen. Hij wilde de Habsburgers terugdringen en de Rijn tot grens van zijn rijk maken.

Staatsvormen

Veel vorsten in de 17de eeuw eigenden zich naar Frans voorbeeld onbeperkt gezag toe. Lodewijk XIV trachtte de belichaming van de staat te zijn("L'état, c'est moi"). Alles was in zijn ogen toegestaan om de eenheid van de staat en de macht van de vorst te dienen. Men noemt deze staatsvorm absolutisme. Een grote hofhouding, grote paleizen en veel praalvertoon waren er de kenmerken van.
In de Verenigde Provinciën daarentegen beheerste de nuchtere koopmansstand de politiek. De macht was hier gespreid. Het overkoepelend bestuur van de zeven gewesten bestond uit de Staten Generaal. Elk gewest was daarin vertegenwoordigd. Eenstemmigheid was vereist in zaken van `bestand, oorlog, vrede en belastingen'. Daarnaast had elk gewest zijn eigen statenvergadering waarvan de samenstelling verschillend was.

Handel

Op het gebied van de handel was de 17de eeuw voor Engeland en vooral voor Nederland een gunstige tijd. Het calvinistische geloof, waarin hard werken en zuinig leven tot levensvisie werden, had daar zeker invloed op.
In 1602 de werd de Verenigde Oostindische Compagnie opgericht. De Westindische compagnie veroverde vooral Spaanse eigendommen, waaronder de Spaanse Zilvervloot (1628). Amsterdam werd het financiële hart van de wereld. Deze eeuw bracht zoveel welvaart dat de 17de eeuw in Nederland de Gouden Eeuw genoemd wordt. De Republiek had belangrijke koloniën als Java, Kaapstad en Ceylon, maar ook eigendommen in Noord- en Zuid-Amerika, en verdiende een vermogen in de vrachtvaart. Ook de slavenhandel was een belangrijke bron van inkomsten: van 1650 tot 1800 werden zo'n half miljoen Afrikanen op Nederlandse schepen naar de Nieuwe Wereld getransporteerd.

Navigatie

Om tochten over zee te kunnen maken is het noodzakelijk de positie van het vaartuig te kunnen bepalen om daaruit te kunnen afleiden hoe de plaats van bestemming moet worden bereikt. De techniek die dat mogelijk maakt noemen we navigatie. In het begin van de scheepvaart bleef man zoveel mogelijk in de buurt van de kust en wanneer de kust uit het zicht was, oriënteerde men zich enigszins op sterren als de poolster en het zuiderkruis. Een grote stap voorwaarts was het kompas, door de Chinezen uitgevonden en door de Arabieren in de 12de eeuw naar Europa gebracht. Met behulp van een kompas kon men een bepaalde, vaste koers volgen.
In de 15de en 16de eeuw leerde men de breedte bepalen door hoogtemeting van de poolster, later ook van andere hemellichamen. Daarvoor werden diverse instrumenten gebruikt gebaseerd op het principe van de gradenboog, zoals het kwadrant en de jacobsstaf . Met behulp van een log kon men de snelheid van een schip bepalen. Mede dankzij deze instrumenten waagde men zich verder uit de kust en werden grote ontdekkingsreizen mogelijk.
Een veel nauwkeuriger instrument om hoeken te bepalen was de sextant, in 1699 uitgevonden door Newton. Het uurwerk, dat al in de 13de eeuw was uitgevonden, was in de 18de eeuw geschikt om als chronometer op schepen te gebruiken. Wist men de datum en tijd, dan kon men de positie van alle hemellichamen opzoeken en daaruit precies de positie bepalen, ook de geografische lengte.
Naarmate de navigatiemethoden beter werden, kon men ook nauwkeurigere kaarten maken. In de 17de eeuw werden in de Nederlanden veel kaarten vervaardigd van hoge kwaliteit, van de hele - toen bekende - wereld.

Het zuiden: triomf van kerk en vorst

Evenals de Contrareformatie ontstond de barok in Rome. De barok wilde door grootsheid en praal de overwinning van de kerk uitdragen. Kerken werden enorm groot gemaakt en de versieringen heel uitbundig. Rome werd door de pausen en kardinalen veranderd in een indrukwekkend theater ter meerdere glorie van henzelf en de kerk die zij vertegenwoordigden.
De zelfverheerlijking van absolute vorsten als Lodewijk XIV in Frankrijk leidde misschien nog wel tot grotere pronkzucht, al was Frankrijk met zijn grote aantallen protestanten in wezen veel minder `barok' dan Italië.
Barok was - vooral in Zuid- en Midden-Europa - een alles doordringend levensgevoel: beeldhouw- en schilderkunst gingen moeiteloos over in architectuur; de muziek verleende nieuwe glans aan de kerkelijke en hoffeesten; de dweperige godsdienstbeleving, de literatuur, maar ook het meubilair, de kleding, de haardracht en de omgangstaal ondergingen een `barokke' aanpassing. De barokkunst sprak de gehele maatschappij aan en werd door haar gedragen.
Behalve van uitbundige levensvreugde is de barok een uitdrukking van het verlangen naar het goddelijke, het hiernamaals, de hemel. Steeds zien we in de barok hoe kunstenaars met architectonische en schilderkunstige hoogstandjes alvast iets van de hemel willen laten zien. Werkelijkheid en verbeelding gaan onmerkbaar in elkaar over in de kerken met hun ruimtelijk-illusionistische plafondschilderingen.
Graf van paus Alexander VII in de Sint Pieter, Rome, Italië.
Het graf van paus Alexander VII in de Sint-Pieter te Rome is het laatste werk van Bernini in deze kerk.

De barok komt, evenals de renaissance, voort uit de klassieke traditie. In de bouwkunst bijvoorbeeld zijn veel van de gebruikte vormen en versieringen hetzelfde. Toch is de barok in veel opzichten tegengesteld aan de renaissance. Terwijl de renaissance streng, statisch en rationeel is; is de barok frivool, beweeglijk en overheerst het gevoel. Misschien is de poging heftige emoties uit te drukken wel het belangrijkste kenmerk van de barok.
Toonaangevende architecten waren Bernini en Borromini. Elliptische vormen, golvingen van hol naar bol, ingewikkelde constructies van pilasters en lijstwerk, in elkaar overgaan van verschillende geometrische vormen; geen middel lieten zij ongebruikt om hun gebouwen een dynamisch en feestelijk uiterlijk te geven.
Bernini was tevens de belangrijkste beeldhouwer van de Italiaanse barok. Ook in zijn beeldhouwwerk streeft hij naar dynamiek. En naar dramatiek: als hij een gebeurtenis in steen verbeeldt, probeert hij juist dàt moment te nemen waarop de actie een hoogtepunt bereikt. De hele gebeurtenis tracht hij samen te vatten in één `gestolde' beweging.
In de schilderkunst was Caravaggio een belangrijke figuur. Hij schilderde als eerste de dingen zoals ze er echt uit gezien zouden kunnen hebben. Realistisch noemen we dat. Bovendien was hij de grondlegger van het clair-obscur, het gebruik van een sterk licht-donker dat door vele anderen, waaronder Rembrandt, zou worden overgenomen.



Informatie elders op internet

  • Doge.it
    Van alles en nog wat over Venetië.
  • Storia on line
    De site is niet erg helder gestructureerd maar bevat een schat aan informatie, waaronder veel origineel bronnenmateriaal.
  • Cronologia.it
    De beste Italiaanse geschiedenissite, zeer uitgebreid. Helaas in het Italiaans
  • Italian History Index
    The Italian History Index provides Internet resources on the History of Italy, whether from Italy and abroad, in both Italian and other languages. If the description of the resources are in Italian, this can be taken as indicating that no English equivalent of the pages is available. The documents and materials gathered on this site should not be taken to reflect the view of the editor.



BACK   Pagina precedente                   PRINT Stampa pagina                           HOME Home